محمد بن هندوشاه نخجوانى
پيشگفتار 65
دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )
متذكر ميگرديم اطلاعات مشخصى كه در دست داريم حاكى است كه براى اداره و توسعه صنعت و مناسبات بازرگانى ، خواه در داخل و خواه با دول ديگر ، شرايط لازم وجود داشته است ليكن ، اين امكانات در زمان سلطنت چوپانيان اهميت سابق خود را از دست داده بود در اثر پراكندگى فئودالى ، عمليات جنگى متوالى و تضييقات و بيدادگريهاى بيرحمانه قسمت اعظم طبقه توليدكننده محل زندگى خود را ترك گفته و رو بفرار نهادند . اين وضع بدتر از همان وضعى بود كه قبل از اصلاحات غازان خان ( يعنى ، هنگام سلطنت كيخاتو و بايدو ) وجود داشت ، يكى از علل اصلى تنزل و سپس حتى قطع روابط تجارى و وخامت بيشتر وضع اكثريت مردم بود . اهالى قادر به كار بعد از فرار مجبور بودند عليه طبقه حاكم - قشر فوقانى فئودالها ، اشراف شهر و ثروتمندان ، از جمله بازرگانان عمده كه در عمليات بازرگانى كاروانها شركت داشتند مبارزه نمايند . محمّد نخجوانى نيز مانند رشيد الدين مينويسد كه كاروانهاى بازرگانى در معرض حملات و نهب « قطاع الطريق » قرار ميگرفتند و در اين حملات لشگريان نيز به نفع « دزدان » شركت ميكردند . « 1 » بدون شك اين مبارزه شكل مخصوصى از تظاهر مبارزه طبقاتى زحمتكشان بيخانمان شهرها و دهات بود .
--> ( 1 ) - محمّد نخجوانى ، كتاب ياد شده ، جلد 1 ، قسمت 1 ، ص 536 : . . و بهر وقت لشكريان آنجا نيز بقطاع طريق ملحق شده صادر و وارد را مزاحم و متعرض ميگردند و بغارت و تاراج و قتل نفوس و نهب اموال اشتغال مىنمايند و تجار ضعيف حال بدين واسطه از تردد و آمدوشد مرتدع و منزجر شدهاند . . .